Podstawy pracy w środowisku tekstowym Ubuntu (Bash)

Wprowadzenie

System Ubuntu pozwala pracować na dwa sposoby:

w środowisku graficznym (GUI) – za pomocą myszki i ikon,
w środowisku tekstowym (CLI) – czyli terminalu, gdzie używamy komend Bash.

Bash (Bourne Again Shell) to domyślna powłoka systemowa w Ubuntu. Pozwala komunikować się z systemem poprzez tekst – użytkownik wpisuje polecenia, a Bash je interpretuje i wykonuje.

Praca w Bashu może wydawać się trudna dla początkującego, ale daje ogromną kontrolę nad systemem i często jest szybsza i skuteczniejsza niż środowisko graficzne.

W tej lekcji poznasz:

jak działa powłoka Bash,
podstawowe komendy i składnię,
zasady poruszania się po systemie plików,
tworzenie, kopiowanie i edycję plików,
oraz praktyczne ćwiczenia utrwalające.

1. Czym jest Bash i terminal

Terminal to okno, w którym możesz wpisywać polecenia. Każde polecenie jest interpretowane przez program bash (skrót od Bourne Again SHell).

Aby otworzyć terminal Bash:

kliknij Aktywności → Terminal,
lub użyj skrótu Ctrl + Alt + T.

Po otwarciu zobaczysz tzw. prompt (znak zachęty), np.:

user@ubuntu:~$

Oznacza to:

user – Twoja nazwa użytkownika,
ubuntu – nazwa komputera,
~ – bieżący katalog (tu: katalog domowy),
$ – symbol użytkownika (dla administratora będzie #).

2. Składnia poleceń w Bash

Każde polecenie Bash ma prostą strukturę:

polecenie [opcje] [argumenty]

polecenie – co chcesz zrobić, np. ls, cd, cp;
opcje – modyfikują działanie polecenia, np. -l, -a;
argumenty – określają, na czym polecenie działa, np. nazwę pliku lub katalogu.

Przykład:

ls -l /home

Znaczenie: wyświetl szczegółową listę zawartości katalogu /home.

3. Nawigacja po systemie plików

Bash działa w strukturze katalogów Linuksa – hierarchicznej, zaczynającej się od katalogu głównego /.

Najważniejsze komendy do poruszania się:

pwd – pokazuje, w jakim katalogu aktualnie jesteś
```
pwd
```
Wynik przykładowy: /home/user
ls – wyświetla zawartość katalogu
```
ls
ls -l
ls -a
```
- -l – szczegółowy widok (uprawnienia, właściciel, rozmiar, data)
- -a – pokazuje również ukryte pliki (zaczynające się od „.”)
cd – zmienia katalog roboczy
```
cd /home
cd ..
cd ~
cd -
```
- .. – przejście do katalogu nadrzędnego
- ~ – katalog domowy użytkownika
- - – powrót do poprzedniego katalogu

4. Operacje na plikach i katalogach w Bash

mkdir – tworzy nowy katalog
```
mkdir projekty
mkdir -p dokumenty/nowe
```
(-p tworzy całą strukturę katalogów)
rmdir – usuwa pusty katalog
```
rmdir stare
```
touch – tworzy pusty plik lub aktualizuje datę modyfikacji
```
touch notatka.txt
```
cp – kopiuje pliki lub katalogi
```
cp plik.txt kopia.txt
cp -r katalog1 katalog2
```
(-r oznacza kopiowanie rekurencyjne – potrzebne dla katalogów)
mv – przenosi lub zmienia nazwę pliku/katalogu
```
mv plik.txt dokumenty/
mv stary.txt nowy.txt
```
rm – usuwa pliki lub katalogi
```
rm plik.txt
rm -r folder
```
(-r – usuwa katalogi wraz z zawartością)

5. Odczyt i edycja plików tekstowych

cat – wyświetla zawartość pliku
```
cat notatka.txt
```
nano – prosty edytor tekstu w Bashu
```
nano notatka.txt
```
- Pisanie: po prostu wpisuj tekst
- Zapis: Ctrl + O, potem Enter
- Wyjście: Ctrl + X
less – przeglądanie długich plików z przewijaniem
```
less /etc/passwd
```
- przewijanie: strzałkami lub spacją
- wyjście: Q

6. Informacje o systemie i użytkowniku

whoami – pokazuje nazwę aktualnego użytkownika
```
whoami
```
uname -a – wyświetla informacje o systemie i jądrze
```
uname -a
```
date – pokazuje bieżącą datę i godzinę
```
date
```
clear – czyści ekran terminala
```
clear
```

7. Uzyskiwanie pomocy w Bash

Bash ma wbudowaną dokumentację dla każdego polecenia. Aby ją wyświetlić, użyj:

man nazwa_polecenia

Przykład:

man ls

Nawigacja w trybie pomocy:

strzałki lub spacja – przewijanie,
Q – wyjście,
/ + słowo – wyszukiwanie w treści.

Dla prostych zapytań możesz też użyć:

polecenie --help

np.:

cp --help

8. Najważniejsze polecenia Bash dla początkującego

pwd – pokaż aktualny katalog
ls -l – lista plików ze szczegółami
cd .. – przejdź o katalog wyżej
mkdir projekt – utwórz katalog
touch lista.txt – utwórz pusty plik
cp lista.txt kopia.txt – skopiuj plik
mv kopia.txt dokumenty/ – przenieś plik
rm lista.txt – usuń plik
nano notatka.txt – edytuj plik w Bash
man ls – wyświetl pomoc do polecenia

9. Ćwiczenia praktyczne (Bash)

Ćwiczenie 1 – Poruszanie się po katalogach

Otwórz terminal Bash.
Sprawdź, gdzie się znajdujesz (pwd).
Wyświetl zawartość bieżącego katalogu (ls).
Przejdź do katalogu nadrzędnego (cd ..).
Wróć do katalogu domowego (cd ~).

Ćwiczenie 2 – Tworzenie i zarządzanie katalogami

Utwórz katalog projekty.
Wejdź do niego (cd projekty).
Utwórz w nim dwa katalogi: test1 i test2.
Wyświetl ich zawartość (ls -l).
Usuń katalog test2 (rmdir test2).

Ćwiczenie 3 – Praca z plikami

Utwórz plik plan.txt (touch plan.txt).
Skopiuj go do test1 (cp plan.txt test1/).
Zmień nazwę pliku plan.txt na plan_stary.txt.
Usuń go (rm plan_stary.txt).

Ćwiczenie 4 – Edycja pliku w Bash

Otwórz plik notatka.txt w edytorze nano.
Wpisz trzy linijki tekstu.
Zapisz zmiany (Ctrl + O → Enter).
Zamknij edytor (Ctrl + X).
Wyświetl zawartość pliku za pomocą cat.

Ćwiczenie 5 – Informacje o systemie i użytkowniku

Sprawdź, kim jesteś (whoami).
Wyświetl dane systemu (uname -a).
Sprawdź aktualny czas (date).
Wyczyść ekran (clear).

Ćwiczenie 6 – Odkrywanie dokumentacji

Wyświetl pomoc dla polecenia cp (man cp).
Znajdź w opisie opcję, która kopiuje katalogi (-r).
Skopiuj cały katalog test1 do kopia przy użyciu tej opcji.
Wyświetl zawartość katalogu kopia, aby upewnić się, że kopiowanie działa.

Podsumowanie

Powłoka Bash to serce pracy w terminalu Linuksa. Pozwala wykonywać polecenia szybko, precyzyjnie i skutecznie. Dzięki poznanym dziś komendom możesz:

poruszać się po systemie plików,
tworzyć i usuwać pliki,
edytować dokumenty,
przeglądać informacje o systemie i uzyskiwać pomoc.

Z czasem Bash stanie się Twoim codziennym narzędziem – elastycznym, szybkim i niezawodnym.